انه دیلی، دیللریمده سایرایار،
سایرا دیللر! سایرا !
- ترکمن دیله وار،
میراث دارئنگ خلاص بولدی،
مکانیم!
سازئنگدا دۆر چشمه، دأبینگده صاپا،
یاغئپدور آد ئنگدا مۆنگ دۆرلی وپا،
آیدئمئنگ دیلینگده،
دیلینگ آیدئمدا،
سازئنگ دیله وارث بولدی،
مکانیم!
اوُل خلقئنگ اوستونه آفت یاغایسا،
اقباللار ترس اورار دأبینگ یانایسا،
دیلینگ ییتر، زبان کسه دؤنایسا،
قول-غئرناغا هوس بولدی، مکا نیم.
هر سنه- ده آفت بولوپ غایرئ لار،
یاقئپ سوُورسالاردابینگ آیرئ لار،
چوزسا عرب-عجم سونگقی دیری لر،
شول دیللره قیاس بولدی، مکانیم.
الف-بی داراختئنگ میوه لی باغئنگ،
کسیلدی یاشلئقدا اؤسایجاق چاغئنگ،
دوشمان طاغماسئندان باسئلان داغئنگ،
یورکلرده گؤزیاش بولدی،
مکانیم. ...
یادم باشد حرفی نزنم كه به كسی بربخورد
نگاهی نكنم كه دل كسی بلرزد
خطی ننویسم كه آزار دهد كسی را
یادم باشد كه روز و روزگار خوش است
وتنها دل ما دل نیست
یادم باشد جواب كین را با كمتر از مهر و جواب
دورنگی را با كمتر از صداقت ندهم
یادم باشد باید در برابر فریادها سكوت كنم
و برای سیاهی ها نور بپاشم
یادم باشد از چشمه درس خروش بگیرم
و از آسمان درس پاك زیستن
یادم باشدسنگ خیلی تنهاست
یادم باشد باید با سنگ هم لطیف رفتار كنم مبادا دل تنگش بشكند
یادم باشد برای درس گرفتن و درس دادن بدنیا آمدم... نه برای تكرار اشتباهات گذشتگان
یادم باشد زندگی رادوست دارم
یادم باشد هرگاه ارزش زندگی یادم رفت در چشمان حیوان بی زبانی كه به سوی قربانگاه می رود زل بزنم تا به مفهوم "بودن" پی ببرم
یادم باشد می توان باگوش سپردن به آواز شبانه دوره گردی كه از سازش عشق می بارد به اسرار عشق پی برد و زنده شد . .....................
| -small;">
نسخه اصلی این شعر
|
تهیه و تنظیم: احمد مرادی 9 آذر 1387
کِچ په له ک ( سرنوشت حزن انگیز آننا سلطان ککیلوا ) ( 1983- 1942 )
آننا سلطان ککیلوا بسال 1942 در روستای کؤشی بدنیا می آید. استعداد خاص او از همان دوران نوجوانی بروز کرده و او نخستین اشعار خود را در همان دوران تحصیلات ابتدایی می سراید. وفادارترین خواننده و شنونده اشعار او مادرش اوغول گرک ( Ogulgerek ) بوده که از زمره زنان روشنفکر بشمار می آمده است. او اشعار قدیمی را برای فرزندان خود بازگو میکرد که این امر تأثیر بسزایی در علت شاعر گردیدن آننا سلطان داشته است. خود آننا سلطان در این باره میگوید : « مادر جان، تو با نغمه های داستان گونه ات، شوری بی انتها، خوشبختی و امید روشنی را بمن هدیه کردی. تو مرا با این هدیه خود در زیر این آسمان آبی به راهی طولانی رهنمون ساختی، برای همین در مقابل تو به زانو می نشینم. » ....
قدرتی
ای کمال ِ حُسن ایچینده لایزالئنگ قدرتی،
صوراتئنگ شانئنگدا مُنزّل دیر کمالئنگ قدرتی.
ماه ِ نو محراب ِ غاشئنگ دئر حُسنئنگ قبلاسی،
رؤشن ِ چشمه ی آی دئر اول هلالئنگ قدرتی
ای ساچی عنبر، خطئنگ ریحان و خالئنگ نکته سی،
ویّ ِ کلام الله ایچینده خطّ و خالئنگ قدرتی.
لبلرینگ دؤورینده ظاهر بولدی ذکر ِ سلسبیل،
چشمه ی لعلئنگدادیر آب ِ زلالئنگ قدرتی.
واصل بولمئش دئر ازلدن تأ ابد بر جان و دل،
گأه جمال و لطف و احسان گأه جلالئنگ قدرتی.
ای که مرغ ِ جاویدانی آشیانت وحدت است،
شول جهتدن سنده دیر بو پر و بالئنگ قدرتی.
خُلق و الطاف و لطافت بیرله احسان و کرم،
سن می سینگ یا سنده دیر بو مونچا خالئنگ قدرتی.
وصلئنگنی حقدان دیلأر جانی حقیقی تأ ابد،
بولماسئن یا رپّ نصیبش جُز وصالئنگ قدرتی.شـمـع
هر گونکی عاداتا گؤرأ، اهلی ماشغالا شامئنی ایمک اوچین ساچاغئنگ باشئنا اویشدیلر.
نهارئنگ ائسی تؤورگه یایرانسونگ، هرکیم اولئلارئنگ: -"بسم الله سئنا" صبرسئزلئق بیلن غاراشیاردئلار. اولئلار ناهارا اللرینی اوزادئپ، کیچیلره ایمگی موراحت ادن واقتی ...
بیردن الکتریک چئرالاری اؤچدی. اللر ساچاغا یتمأن دونگوپ غالدی. بیردن غارانگقی دا اؤینگ زنانئنئنگ سسی اشیدیلدی: - دوراورینگ! غئمئلدامانگ، یوغسام غئزغئن چوربا یاقانگئزدان دؤکیلایماسئن، آغزئنگئزی یاقایماسئن!" هرکیم دونگان یالی یریندن قوزغانمان اوتوردئلار. بیردن یانگی گپه-معنا دوشینمه یأن، اؤینگ اینگ کیچیسی آغلاماغا باشلادی " اومما-اومما". چاغانئنگ سو سورایانئنی بیلسه لر-ده، یریندن قوزغانان آدام بولمادی. شول واقت غارانگقی-دا بیر زوررئق یوغئن سس اشیدیلدی. " سسینی کسسنگیزلأنگ –هُو" – دیه ندن، غارانگقی اؤیده غئمئلدی حرکت آرتدی. چاغا سو آلئپ برجک بولوپ باریانلارئنگ بیری بولسا، غالماغالی خاص کؤپلدی. اول اؤینگ اولی غئزئنئنگ آیاغئنی توتأنلیکده باسئپ گچأییپدیر ولین " هییح " –دییپ ایچینینگ چکیلنینی، سونگرا-دا اوزنیکسیز " هورق-هورق" ادیلیپ آغلانئلیانی اشیدیلدی. چاغا سو بریلن سونگ، اؤینگ ایچینه بیرآز ایم-سالالئق آرالاشدی. بیردن تلفونئنگ جئنگّردئسی اوتورانلاردا بیمازالئق دؤرتدی.
غولایداقئلارئنگ بیری: " آلایسئن دا هووو" – دییپ، ینه زوررئق سس غئغئردی. تلفونئنگ غولایئندا اوتوران اوغلان گپلشدی: - هاوا، بیزینگکی هم یانانوق. هاچان یانجاغی بلّی دأل، " – نیره – ده شول؟!" بیر زاتلارئنگ شاقئرداپ آچئلئپ، یاپئلانی اشیدیلدی. " واخ، هوشئم قوراسئن! اینه شمع بار یاقالئنگ دررّو. " اوتلی چوپی قارانگقی دا سرمنیپ تاپئپ شمعی هم یاقدیلار. ایندی هرنأمه – ده بولسادا، اولار ساچاغی، بیرک – بیرگی، شمعینگ یاغتئسئنا گؤریپ باشلادئلار. اؤیه آراملئق آرالاشدی. هرکیم شاملارئنی ایدی – ده، یرلریندن توردئلار. آلا – غارانگقی اؤینگ اورتاسئندا شمعی یاقئپ قویدولاردا، ماشغالا اؤینگ داشئنا اگره لشدیلر. شمعینگ ائشئغئنا گؤزلرینی یالپئللدادئپ، غارری انه سؤزه باشلادی. " واخ، بیزداغی اولوغئزقاق، یاوشانئنگ اودونئنگ ائشئغئنا ( "عئشئغئنا" – دا گلیشیأر.)طاخیا دیکردیک، دولاق دوقاردئق. بولار یالی شمع تاپئلا یسا-داغی، غالمان، گیجه لرینه هالی دوقاجاغ-آ، بیز. گؤرینگ یاقتئسئنی داغی! بولار یالی یاغتی خانلارئنگ – بگلرینگ اوطاغئندا بولاردی اؤز زامانا سئندا. " شول واقت زورروق سسلی اؤینگ ارکگی گپلأپ باشلادی. " هاوا-لا، بیز داغی شمعینگ یاغتئسئنا مکدبی قوتارمادئق می نأمه؟ شمع بولمادئق بولسادی، اوندا بیز بوجاغاز یاشایئشی تاپماردئق" – دییپ، قوانچ بیلن یانئپ دوران شمعه سر اتدی. اؤینگ اولی غئزی بولسا، شمعینگ یاغتئسئنا کیتاپلارئنی اوقادی. چاغالار هم اولولارئنگ شمع حقئنداقی گوررینگلرینه دینگ سالئپ، ایچلریندنم انه لرینینگ اؤوردن ساناواجئنی غایتالاپ، " یان – یان یاغلئجا کؤکه بریین " -دییپ، آسماندان آسئلئپ دوران الکتریک لامپاسئنا باقئپ یاتئشلارئنا اوقلاپدئرلار. بیر واقت دان هم تؤورکدن یوغئنلی – اینچه لی حورریلدیلر گلیپ باشلادی. شمع بولسا، همّه لر یاتسا-دا، سؤنمأن شول یانئپ دورشئنا تؤورگیندأکیلرینگ اؤوگیسینه چئدامان، یانئپ – یانئپ دانگ آتمازئنئنگ اؤنگی سئراسئندا ارأپ غوتاردی.
ارتیر دانگ آتدی. همّه لر اوقودان توراندان سونگ، اؤز ایشلری بیلن مشغول بولدئلار. اوقووا گیدن، اوقووا، ایشه گیدن، ایشینه گیتدی. اولوغئز بولسا، آغشامقی ارأپ – ارأپ غوتاران شمعینگ غالئندئلارئنی سوپیریپ، هاپا آتئلیان بدرأ تاشلادی. آغشام ینه ساچاغئنگ باشئنا اویشدیلر. الکتریک چئراسی بولسا، دپه لرینده یالپئلداپ یانئپ دوردی. غارری انه، "- واخ ای شول دؤورلرده داغی اونگوپدئرئس چالا ائشئق بیلن. ایندی اونگوپ بولجاق گومأنی یوق، آغشام داغی شمعینگ یاغتئسئنا یورگیم هاُولوقدی – لا، غئز !" – دییپ، زیرندی. اؤینگ زنانی هم " واخ – ای آیلانایئن – شو چئرادان!" – دییپ، سالاّنئپ دوران لامپا گؤزینی دیکدی. "-دررّو شامئنگئزی ایینگ! یوغسام ینه اؤچأیسه، شامسئز غالارسئنگئز. شمعینگ یاغتئسئنا اییپ دوینه م ناهارئمئزئنگ مازاسی غاچدی!" – دییپ ارکک آدام هم گوررینگه غوشولئشدی.
بیر طاراپدا سویپیریلیپ حاپا آتئلان بدره ده یاتان، ارأپ غوتاران شمع، ایچینی گپلتدی: " -ایکی یوزلیلر! دوین مانگا-دا زاردئنگئز. منینگ ائشئغئم حقدا، منینگ سالیان یاغتئلئغئم حقدا آیدان سؤزلرینگیزه حایئپ ائنانئپدئرئن. سیزینگ اؤوگیلرینگیزه ائنانئپ عؤمریمینگ آخئرئنا چنلی یاندئم. یاندیم، اره دیم، توکندیم. آ بو گون بولسا، ....
ترکمن ادبیّاتئنئنگ استروکتوراسی
و
بیر قوشغی
قوشغی صونغاتی ترکمن ادبیّاتئندا ایرکی ایّاملاردان بأری اؤز ادبی آقاباسی بیلن بلّی بیر درجه ده اؤسیپ غایدئپدئر. بو حقدا کلاسیک ادبیّاتئمئز شایادلئق ادیأر. ترکمن شغر ادبیّاتئنی پارس چشمه لریندأکی قوشغی ادبیّاتی بیلن دنگشدیرنینگده، پارس ادبیّاتئنئنگ حاضیرکی کلاسیک قوشغی لاری ترکمن دولتی غزنوی خاندانلئغئندان بأری فردوسنئنگ شاهنامه نی ترکمن ادبیّاتئندان گؤچیریپ تلخیص اتمگی بیلن باشلانیار. بو ایام 10 و 11-نجی میلادی عصئرلارا غابات گلیأر. امّا ترکمن چشمه لریندأکی قوشغی ادبیّاتا اونس برنینگده ولین، بارئپ اوغوز آتا ایّامئندان بأری قورقوت آتا اپوسئنئنگ تارپئندان باشلانیار. بو مسئله ترکمن ادببِّاتئندا فاکتلایئن آیدئنگلاشئپ غایتیار. تاریخدا هر بیر ادبیّات اؤز یاشان و دؤردیلن دؤوری بیلن چأکلنیار. شونئنگ اوچین هم ترکمن قوشغی ادبیّاتئندا-دا دؤردیلن دؤردیجیلیکلر اؤز هر بیر دؤورینینگ صونغات گؤرنوشینینگ حاصیّتینی اؤز ایچینه آلیار. اگر حأضیرکی دؤوریمیزینگ ترکمن شغر- ادبیّاتینی چأکلندیرملی بولسا، ترکی دیلیندأکی دؤرلی گپلشیک شیوه لرینی گؤز اؤنگونه توتماساق اوندا، اساساً اوچ دؤوری چأکلندیرسه بولیار.
بو ایامی اوغوز آتا ایامئندان تارپ توتئنساق، اوندا ترکمن ادبیّات صونغاتئنئنگ بللی وکیللری قورقوت آتا اپوسی، مخمود کاشغرلی " دیوان لغات التّرک " اثری بیلن، خوجه احمد یسوی" دیوان حکمـت " اثری، " احـمد یوکه نکلی" اؤز بللی "عتبة الحقایق" اثری بیلن و " برهان الّدین ناصـر رابغـوزی" اؤز مشهور "قـصـص الانـبیا رابـغوزی ( ربِِّ اوغـوزی)" اثری، یوسف خاص حاجب، خوجه یوسف همدانی، گؤر اوغلی ایّامئنداقی دؤردیلن اثرلر و دولت محمد آزادی نئنگ واغظ آزادی اثرینه چنلی یاتلاسا بولار. ...
بو ایّام مختومقلی فراغئنئنگ دؤردیجیلیگینینگ غالدئران تأثیری بیلن حاصیّتلنیأر. بو دؤورینگ بللی وکیللری مختومقلی فراغئنئنگ خود اؤزوندن باشلانئپ، ملاّ نفس، محمدولی کمینه، قرباندوردی ذلیلی، نورمحمّد عندالیپ، محتأجی، عبدالّستار قاضی، سیّدنظر سیّدی، سیّدی خوجه، غائبی و بیلکی اولاردان سونگراقی تا 19-نجی عصرئنگ آیاقلارئنا چنلی کلاسّیک شاعیرلاری یاتلاسا بولار.
امّا تاریخئنگ چئلشئرئملی قال – قوپلارئنداقی یوزه چئقان حادیثه لار ترکمن خلقئنئنگ دورموشئندا داغئنئق دؤورینی عمله گتیردی. بو دؤور بولسا 15-16-نجی عصرلاردا ترکمنلرینگ اینگ سونگقی سنّی خاندانلئغی آق قویونلی ترکمنلرینگ دولتینینگ سینماغی و ترکمن شایی دولتینینگ یوزه چئقماغی بیلن حاصیّتلنیأر. بو دؤور اؤز سوسیال – مدنی شرطلری بیلن آیراتئنلاشیار. اول اساساً غاراشسئز ترکمنستانئنگ ساوت دؤورینه چنلی حاصیّتلنسه، ایران ترکمنلری اوچین انتأک هم گیدیپ دور. اونونگ سبأبی ایرانداقی گچیپ دوران حاضیرکی دؤورینگ سیاسی – جمغیّتچیلیک شرطلرینه باغلی بولوپ دورسا، ایکینجی بیر طراپدان ترکمن دیل و ادبیّاتئنئنگ اوقو اولغاملارئنئنگ یوقلئغی حاضیرکی دؤور گون اورتا ترکمنستانئنگ ادبیّاتئنا آتراساتل تأثیرنی غالدئریپ دور. بو مسئله اؤز آقاباسئندا ترکمن دیلینده سوادسئزلئغی عمله گتیریأر. اؤز مدنیبتینگده سوادئنگ بولماسا، کسکی مدنیبت سنی یویجاغئنئنگ ایکی اوچسئزدئغئنا تاریخ اونگا گواه گچیأر.
3. ساوت ادبیّاتی:
تاریخی قوزغالانگلار 19-نجی عصرئنگ آیاقلارئندان غراشسئز ترکمنستانئنگ چأکلرینده تأزه شرطلری یوزه چئقاریار. بو دؤورده ساوت اؤزگریشلری عمله گلیپ، تازه ادبی پروسسس باشلانیار. بو ایّامدا ترکمن ادبیّاتی عالمینده بللی وکیللری یوزه چئقیار. بو اؤزگریشلیکلر اؤز ادبی تأثیرینی کؤپچیلیگه یتیریپ، ادبیباتئنگ اؤسوشینینگ روحی تأزه لنیپ باشلایار. بو دؤور اؤز عمومی جمغیّتچیلیک آیراتئنلئغی بیلن حاصیّتلنیأر. اول بولسا "ساوت ادبیّاتی" دؤوری دییلیپ حأصیّتلندیریلیأر. امّا گؤن اورتا ترکمنستاندا بولسا، یوزه چئقان غاراشسئزلئق حرکتلری باسئلئپ یاتئرئلیار. نتیجه-ده باسئلان خلقئنگ ادبیّّاتی هم اؤز اینگ پس درجه سینه چنلی سینیار. بو دؤورده ایراندا ترکمنلرینگ ادبی مدنیّتینده دورغونلئق دؤوری باشلانیار. اونگا ادبی تایدان "گون اورتا ترکمنستانئنگ ادبیّاتئندا دورغونلئق دؤوری" دییلیپ حاصیّتلندیریلسه مقصده لایئق بولار. اگر بو ایاّمداقی یوزه چئقان ادبی اثرلره دوش گلینسه، یا کلاسیک ادبیّاتئنئنگ اؤیکونجی و اؤچوگسی کشبینه غابات گلیأریس، یا-دا کسکی ادبیّاتا باقنا ادبیّات بیلن یوز به یوز بولیارئس. ...
سونگقی 40-50 یئلئنگ دوامئنداقی ادبیّات دؤورینگ سیاسی – جمغیّتچیلیک واقالارئندان اوزنگه بولماندئر. هر بیر باباتدا اول اثرلرده دؤورینگ یوزینی آچئپ گؤرکزمأگه یئقغئن ایده یالار یوزه چئقیار. شیله اثرلرینگ اساسی تماتیکاسی بولسا، گؤرش، واطانی سؤیمک، خلقئنگ سوسیال یاغدایئنی اوندمک، عدالت بیلن ستمینگ آراسئنی چأکلندیرمک، .. یالی مسئله لردن عبارات بولیار. حاضیرکی زمان ایران ترکمنلرینینگ ادبیّات اؤنگده بارئجئلاری حکمینده: عبدالله آهنگری، منصور گرگانی، امین الله گلی، یوسف صفائی، ستّار سوقی (ساوچی)، بردی آق بندی، عیدی اونق، آرام ( آراز محمّد ُاعیری)، بگمراد دانگ آتار، غ. اصفهانی، عبدالّرحمان اونق، غفور خوجه، آ. ایری، آنه محمّد ساده (سانجار)، آراز محمّد سارلی، آ. پاک، س. چوگان، ی. ساقغالّی، ح. کؤسلی، ح. کم، عالیه علاقی، جمیله شیخی، بی بی سارا قرینجیک، آهونبر، مسعود دیه جی، یوسف قوجق، بدخشان، (دوشوندریش: شو آتلار 1995/م. یئللاردا غابات گلن آتلاردئر. البتّه حاضیرکی زامان دا انتأک ترکمن یاش ادبیّاتچیلار و یازئجئلارئنگ آدی یوزه چئقیار و اولارا-دا غابات گلیأریس. )... شولارینگ آتلارئنی آغزاماق بولیار.
ادبیّات حأضیرکی زامان شرطلرینه دگیشلیلیکده، یوقاردا آتلارئنی آغزالان یازئجئ-شاعیرلارئنگ اثرلرینده اؤنگه سوریلیأن ایدیالار اساسان اوچ سانی ماضموندان گؤزباش آلیار:
حاضیرکی دؤورینگ عمومی کشبینی گؤز اؤنگونه گتیرمک اوچین، بار اثرلره گؤز آیلاپ چئقسانگ، شوندا اؤلچگی آنگماق بولار.
حاضیرکی دؤور پارس ادبیّاتئنداقی قوشغیلار آق قوشغی گؤرنوشده بو دیلینگ ادبیّات حایاتئندا اولی و أغیرت اؤزگریشیلیکلری یوزه چئقاردی. XX عصئرئنگ بیرینجی یارئمئندا و ایکینجی یارئمئنئنگ سپگیدینده یاشاپ گچن ایرانئنگ پارس ادبیّاتچئسی شاعیر نیما یوشیجینگ فارسچا ادبیّاتئنئنگ شئغئر عالمینده دؤردن اویتگشیک فورمالارئندان سونگ باشلانان تأزه بیر چپرچیلیک یولی اؤنگکی قالئپلارئنگ اولنگوسیندن چئقئپ تأزه بیچِوه ایه بولدی. اول تأزه فورما فارسچا ادبیّاتئندا "شعر نو(تأزه شئغئر)"، یغنی ترکمن دیلیندأکی قرایئشا گؤرأ "آق قوشغی" دییلیأر. اونی پارس ادبیّاتئنا ائمئقلی اورناشدئران شاعیر نیما یوشیج دیر.
"آق قوشغی" فورماسئنداقی شئغئرلاردا شاعیر بللی بوغون یا-دا اؤلچگه تابین دأل-ده، ایسم شاعیر گؤونیندأکی ماطلابئنی آچئق بیان ادمأگه ممکینچیلیک دؤریأر. موندا دار قالئپ دییلن قول باغلایئجی دوزگونلر یرینی آچئق و آزاد دوزوملر بیلن چالئشیار. بو فورماداقی اثرلرده کؤپلنچ قافیه- دا بولمایار. بو یرده قافیه دییلن دستور شاعیرینگ اؤز ارکین دویغئسئنا باغلی بولوپ، گرک یرینده بولوپ، گرک دأل یرینده-ده بولمانی بیلر. مونگا نیما یوشیجینگ دؤردیجیلیگیندن بیر مئثال:
می تراود مهتاب،
می درخشد شبتاب،
نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک،
غم این خفته چند،
خواب در چشم ترم می شکند. ...
قوشغئنئنگ ترجمه سی:
یالپئلدایار مهتابلار،
یئلدئرایار شبتاپلار،
هیچ بیر کسنگ گؤزونده؛ اوقئ بیر دم کسلمز، امّا،
اوقی منینگ اؤل گؤزلریمده دؤویلیأر. ...
شولار یالی ارکین قوشغی فورماسئندا سونگقی دؤورده کأبیر یاش شاعیرلار یؤریته اثرلر دؤردیپ اوغرادئلار. شیله لیکده، حأضیرکی دؤورده ایران ترکمن و پارس ادبی دؤردیجیلیکلرینده آق قوشغی بارها اولی اهمیّته ایه بولوپ باریار. بو فورمادا اثر یازماق و اؤز غارایئشئنی آزاد-ارکین آیدئپ بیلمکده شاعیرا دولی ممکینچیلیک بریأر. شونونگ اوچین بو تیپدأکی شئغئرچئلئق یولونا " شعر آزاد" یغنی "آزاد قوشغی" دییلیپ هم آت بریلیأر. ...
عمومان آق قوشغی حقدا اؤزینینگ دؤردیجیلیک یرلیگی و اونونگ دورلی واقتلاردا اؤسوش تاپغئرلاری بار. اونی بو غئسغا و چأکلی مقالادا بللأپ گچمک ایگرتمه یأر. شونونگ اوچین گلینگ بیر آق قوشغئنی ترکمن دیلیده مثال آلالینگ!
بو قوشغی 1366-نجی ش. یئلدا دوزیلن. قوشغینئنگ ادبی درجه سی مرثیه دیگینده دورسا، اوندا سؤزلر یؤنه کی گوررینگ گؤرنوشده دوزیلیپ گیدیأر. سؤزلر اؤز گیدیشینده بللی بیر درجه-ده آغرام آلئپ قوشغا اؤریلیپ دوریار:
<< یوووز گچن یاتلاما >>
یاشلئق سیره چئقئپدئم،
گورگنینگ یاز آقئشئنا،
آقئد گؤیأ سسلنیپدی!
"- سانگا باغت قاراشیار! – سانگا باغت قاراشیار!"
بیلمدیم باغت بیلن بیر یووز دؤوران،
بیرلشیپ گلجکده بیر گلین گریان،
باغت یوماغئن ساراشیار. ...
***
یل ائرقئنا یئلغئن – صنوبرینگ شاخالارئنئنگ سسلری،
صحراداقی تورغای غوشلارئنگ سایران اواز-سازلاری،
طوپانئنگ زاو-زاوی،
دریالار قومی،
آقئدئنگ شرشری،
یاغئش دامجاسی،
باقجاداقی بلبل غوشلار اوازی،
سحردن سونگ داغ اوجئندان چایئلان
- گونینگ یالقئمی،
گولدانداکی گولیپ باقیان،
- گولگولی گولینگ گولکیسی،
طبیغاتئنگ گنگسی گؤزل دورموشی،
صحراداقی پاغتا گولینگ گؤرنیشی،
هرسی سسلنیپ گؤیأ سؤزله یأن یالی،
- سانگا باغت قاراشیار!
- سانگا باغت قاراشیار!
باغت –دا بسلنیپدی اول سؤور سؤیگی،
کیم بیلیأر؟
گلجکده گؤرینیأر،
- آلنئمئزدا
بیر آغئر گؤرگی. ...
بأش پاصلی باهاری قاراشان سؤیگی،
شول ماحالادنگ چکیأردی،
یاش کؤنگلی،
غایغئلی گؤرگی.
دؤرت یئللاپ دئمئپدئم، برمأپدیم جوغاپ،
دؤرت یئللاپ آغلاپدی،سؤیمأپدیم سوغاپ،
سوراغ بیلن یوزلنمده :
- " نأمه؟" – دییپ،
گؤزونده گؤروندی بیر سؤیگولی دأپ.
نیچیک بولار یاقسانگ سؤیگی گولزارئن،
بلکی مندن جوغاپ آلسئن اول زارئن، ....
شیله لیکده توتاشدی،
آرامئزدا پأک سؤیگی،
یورکلریمیز آتاش دی،
دیدی:
- چکمأیلی گؤرگی.
ننگ بولار ای یارئم،
سهل نأچه گؤریشسک،
اقبالئمئز برک بولار عاشئقلار دک سؤییشسک،
گؤروشیپ هم سؤییشدیک،
کأ واقت اؤیکه لشدیک،
شیله لیکده بیر ماخال،
بیر-بیره گه قووشدئق.
****
شول گونلر،
1362-نجی یئللار،
غارا ظلوم،
غانات بورکأپ آبانان چاغی،
یالانچی دینچی لار،
کسدیلر توپراقدان آزادلئق باغی.
توتئلان توتئلدی.
غاچان قوتولدی.
خلق یولئندا کسگیت سؤزلأن آتئلدی.
جویجه لی توووغا چای قاقان یالی،
چاشدئلار یولداشلار ،
مار چاقان یالی،
بیر یوووز گیجه – ده آبانان حوووپ،
توتدئلار،
باسدئلار،
دانگدئلار،
توُووپ.
***
غارا گیجه،
غارا غوش دک غانات بورکأپ آلنئنگدان،
غایغئ لی گیجه لر،
حاسراتلی گؤنلر،
سوغات بولدی، سؤیگی اوچین ظالئمدان.
یاغیاردی، بیر یاندان حاسراتلی اؤلوم،
اؤلومه دی یاقئن دی،
شیکنجه – ظلوم،
کابل سیم ضاربئنا تنینگ غاباریار،
داباندان باشلانئپ دورقئنگا باتیار،
سوراغچی بار دورقئن هایباتلی بسلاپ،
ایت سوراغنی بریپ اوستونگه آتیار،
دییار شیله سسلرینه بات بریپ:
"- دوسلارئنگ اؤتن یئل آتئلدی گیتدی،
بو گون سانگا یتدی نوبت جزاسی،
غوتولمارسئنگ ولین مگر ساتماسنگ،...
- دینگه آتو گرک سیز دک الحادا!،
مولحد – مئنافئقلار آتو بیر بادا!..."!
غان، دابانا چؤکیأر.
آیاق، ائسغئندان دوشیأر.
هوش، سردن اؤچیأر.
سـس دؤویلیپ غاپئشیار.
غئشئنگ غارلی جؤزاسی،
چئغ،
آیاز،
سُووئق اطاق،
غارا دئمئنگ ایچینده،
اوتورانسئنگ غاراشئپ،
زئندان دییپ دئقدئلار دیسنگ ایچی حووپلی،
غاپی سی غارا دمیر دی، زئنجئردان آغئر غولپلی،
پنجیره سیز بیر توینوک، توالاتی ایچینده.
بیر ینگیل یورغان می دیر یا-دا یوقا ماتانی،
اوستونگه اؤرتگی ادیپ،
غاراشیارسئنگ ارتیره.
***
سحر ایردن زئنجئرلی غولپ دمیرغاپا چاقئشیار.
مای سئز یورک حوپورغانئپ سینانگدا غان دپیشیأر.
هر سحر آتونگی برایجاق یالی،
غاپئدان گیریأردی پنجه سی غانلی.
حومّوردیأر یورگینگ:
"- آتو دأبی سحردن!" – دییپدیرلر کؤنه دن،
شول خیالی اویلانئپ،
سونگقی پاتحه اوقالیار.
" یاغتی یولی ائزارلاپ، آتو وا باران یاران،
تارئخلارئنگ قالبئندا همیشه لیک یاشایار! ..."
سحر تولغوندئریار انسانی.
سبأبی، یاغتی گونینگ دوقجاغنی آداملارا بوشلایار.
سحر بگندیریأر انسانی.
سبأبی، ایمنچ غارانگقی توملیگی قویا تاشلایار.
شیله لیکده توملیک بیلن یاغتی سحر دالاشیار.
دالاش، دالاش، دالاش،
تأ ینگیشه دنگ دالاش،
سحرینگ ینگیش بایداغی،
شاپاق بولوپ غئزاریار.
اونسونگ،
یالقئم
جهانا
یایرایار. ...
***
شول یاغدای توسساغ دی، اول گونلر یوووز،
اوغلوما غوووشسئن بیر غئسغا کاغئذ،
دییپ – تابشئرئپدئر اول یالنگیز آتا،
کؤنگلی قوات تاپسئن شوجاغاز خاطا،
"- آی اوغول غایغی اتمه برک اوتئر من بار،
سنینگ آزادلئغئنگ اوچین الیمیز درکأر،
بیر چاغاجئق سوغات گتیردی گلین،
آدئنا نأمه دییپ سؤیمه لی بورئن؟"...
توی گوندن دوقغوز آی گچیپدیر گؤرسم،
بیر چاغا غئزجاغاز دوغوپدئر گؤرسم،
من دیدیم: "- ایکی سؤز آیتمالی بولسئن،
آدی " شیرین سحر" دیمه لی بولسئن،
غوی سویجی سحرینگ اولنگوسی بولسئن،
غوی چکن عاذابئم یاتلاردا غالسئن.".
شیله لیکده آزار-عاذاپ ینگیلندی،
بیلمه دیم نه بولدی زامان ایلاندی.
شرطلی آچئلماغی بویروق ایلندی،
ینه –ده بیر عاذابا واقت بللندی.
"- هر هفته بیر قول چک!".
"- شهردن داشاری قاداغان چئقماق!"
" -اول هفته گلمدینگ نیره – ده انته دینگ!".
" -ینه – ده بیر گلمه سنگ توسساق بولارسئنگ!". ...
توسّاغئنگ عاذابی داشاردان یامان،
داشارئنگ عاذابی توسّاغدان یامان.
****
خار بیله خاشا دؤنر!
ایکی یوزلی پیس دوستلار، اوزاغا گیده بیلمز،
یول اوردورشئنی سراتسنگ، گؤز بیله غاشا دؤنر.
ویجدان اؤلن یورکده، انسان روحی دیرلمز،
روحسئز انسان ویجدانی، شر بیله چئرشا دؤنر.
***
یووئز گچن یادلاما، دوشسه یالنگئز یادئنگا،
باشئنگ دوشسه کولپه ته، کیم یه تیشر دادئنگا،
اقبال ترسین آچئلسه، نأ یازئلار آدئنگا،
روح تنیگدن آیرئلسا، پیکرینگ لأشه دؤنر.
***
یدی آسمان یلّه نیپ، طوپان اینسه باشئنگا،
پئتراشئپ غاچارگیدر بال دییپ اوشن داشئنگا،
گیتسه ارکینگ الینگدن، رحم اتمزلر یاشئنگا،
نه ننگ بولار ای کؤنگلوم، یورکلر داشا دؤنر.
***
کؤنگلوم کؤیسأر پرزندیم، مقصد آدلی یأدیگأر،
بو پلک کؤپ آغلادئپ، نأ گتیرمیش روزیگأر،
نه حالا دوشدیک بو گون، آدی غالان کردیگأر،
ائلهام- نأزیک دویگولر، سینانگدا باشا دؤنر.
***
ائراقدا غالان یالنگئز، دورلی غایغئنگ آستئندا،
کول بولار یانا-یانا، یاغشی-یامان پستینده،
غم دریانئنگ اویوندا، غارقسانگ دنگیز اوستونده،
گؤنگدن اینن یاغئشلار، چئنگسئما یاشا دؤنر.
***
آغئر کولپت کؤپ واقا، یئمئرئپ دور اولکأنی،
غارا دورموش غاناتئن، یاغتا یایان دورانی،
صحبتینگ مردانا آچ، ته سیپ چکمه گؤورأنی،
سیلیندی سو غوپغونسا، سنگریکدن آشا دؤنر.
***
یولداش بولوپ حقّ یولدا، دوستلوق وعده بریلسه،
هر دوشونجه اورتادا، آزادلئقدا سریلسه،
خوش پألینگی ترس اوقاپ، جان قاصدا سؤز گؤریلسه،
شول یولدشئنگ دوستلوغی، بی قووار نقشا دؤنر.
***
غافل غالسانگ بیر تورنا، زئنگار تنینگ گردابا،
یدی چؤل قوم-صحرادا، گؤزینگ یتمز سردابا،
سوسئرغاپ لبینگ کپأپ، یتمز بولسانگ سرابا،
سوری-سوری شول جسد، خار بیله خاشا دؤنر.
سپتامبر سال 1988/م. - عشق آباد
***************
غانلی اولکه
انه توپراق غانا دؤندی،
گؤزدن یاشئن دؤکه- دؤکه،
اؤنگ ماقصدئم، دردیم ایندی،
داشدا غالدی غانلی اولکه.
***
گؤنگی توتار آه و نالام،
دیدی انه م قلبئم تالانگ،
غایرات تاپسئن منینگ بالام،
غانئملاری یاقا-یاقا،
***
غوشولمئشام سانئنگئزا،
آرقالاشان غانئنگئزا،
گلدیم سیزینگ یانئنگئزا،
اوزاق یولی سؤکه-سؤکه،
***
آغئر کولپت اینیپ باشا،
توپراغئمدان دوشدیم داشا،
یوویز گونلر باشدان آشا،
آرتئپ باریار یکه-یکه.
***
اول داغلاردا بیر دؤو اوتیر،
گریشینده بیر یئلان یاتیر،
گونده بیر جان توتوپ آتیر،
گرچک غانلار دؤکه-دؤکه.
***
انه-آتا، دوغان-غارداش،
یادی سانگا مدام یولداش،
غایغی-حاسرات بولسا سئرداش،
چؤکر بیلینگ بوکه-بوکه،
***
غانات بورکأپ اوتیر بای غوش،
سرده عاقل یوق اوندا هوش،
یامان یولداش گلایسا دوش،
باتارسئنگ لای چؤکه-چؤکه.
***
تورکمنلره آزادلئق دأپ،
گؤزدن غایئپ بولدی سراپ،
باریار ظلم اوستون بورأپ،
آغئر یوکین چکه-چکه.
***
غورقوپ گؤزین غاماشدئرئپ،
ائل-خالقی آزاشدئرئپ،
ویرانالار ساناشدئرئپ،
بای غوش اوتیر غورقا-غورقا.
توموس 1988/م.- چارجوی
«سؤیگی سیاحتئ»
ای شهد ِ شکر سؤزلی،
ای شمس و قمریوزلی،
لعل و گؤوهر دُرّ گؤزلی،
سنگ دنیأنگده سـیرانام.
***
سنگ عشقئنگدا بیمارام،
گیجه – گوندیز بیدارام،
سن سیز کؤپیک دینارام،
بو دنیأده سـیرانام .
***
سن سینگ باهارئم – یازئم،
ال قوشئم شونقار بازئم،
کؤللرده قووا غـازدم،
بو فـانـئدا ســیرانام.
***
چومدیم گیتدیم بو بحـره،
تاپا بیلمن هیچ بـهـره ،
ائمئندئم من بو شـهره ،
یالانـچئدا ســیرانام ،
***
ای سؤودیگیم دربنـدیم،
یئـقئلـسئن تخت و کندیم،
یوق مدارئم، کؤپ یاندئم،
بو جهاندا ســیرانام .
***
سازئنگدا سئرّ آچئلار،
یازئنگدا گول آچئلار،
نأزینگده نور ساچئلار،
پروانه دک سـیرانام.
***
آی کمین حق نورانا،
یالقئم ساچار هریانا،
دیدأم دولدئ گریانا،
بو جنت ده ســیرانام.
***
غریب کنگلوم اونق بـول،
بی تکبّر دؤونیک بول،
یالنگئزلارا شـوُولئق بول،
بُوسغئن بولوپ ســیرانام.
***
عشق آباد - یانوار 1999/م.
ممنونم از تبریك
